Ιστορία

Το Πήλιο, το βουνό των 24 ιστορικών χωριών και των δεκάδων οικισμών, της πλούσιας βλάστησης και της πολιτιστικής ευμάρειας, της γαστρονομικής παράδοσης και της ξεχωριστής αρχιτεκτονικής, δεν έχει μόνο πολλά αξιοθέατα· έχει και μια σπουδαία ιστορία, που αξίζει να γνωρίζει κανείς πριν το επισκεφτεί.

Οι πρώτες ενδείξεις κατοίκησης στο βουνό χάνονται στα βάθη της αρχαιότητας, και σε κάθε περίοδο, από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα, γράφτηκαν εδώ σημαντικές σελίδες ιστορίας. Παραδόσεις, θρύλοι, σαγηνευτικοί μύθοι και ιστορικές μάχες συνδέονται με το Πήλιο, ενώ μυθικά πλάσματα, πολεμιστές και ήρωες το περπάτησαν ή έζησαν σε αυτό. Κάθε περιοχή και κάθε χωριό έχει τη δική του ιστορία για το πώς κατοικήθηκε και πώς πήρε το όνομά του, υπάρχουν όμως και κάποια μεγάλα γεγονότα που σημάδεψαν ολόκληρο το βουνό και το έκαναν γνωστό πολύ πέρα από τα όριά του.

Μυθολογία

Το πανέμορφο Πήλιο, με την εξαιρετική φύση και τη μυστηριακή του ατμόσφαιρα, δεν θα μπορούσε να μην τραβήξει την προσοχή των αρχαίων, που τοποθέτησαν εδώ αρκετές από τις ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας.

Στο Πήλιο κατοικούσαν, σύμφωνα με τον μύθο, οι θρυλικοί Κένταυροι, τα παράξενα μυθικά πλάσματα που γεννήθηκαν από την ένωση του Ιξίονα, βασιλιά των Λαπιθών της Θεσσαλίας, με τη Νεφέλη· γι’ αυτό και το Πήλιο αναφέρεται συχνά ως «το βουνό των Κενταύρων». Από τη μέση και πάνω ήταν άνθρωποι και από τη μέση και κάτω άλογα, αγαπούσαν πολύ το κρασί και τις γυναίκες και ήταν αρκετά επιθετικοί. Ο σημαντικότερος και γνωστότερος από αυτούς ήταν ο Χείρωνας, γιος του Κρόνου και της Ωκεανίδας Φιλύρας. Ζούσε σε μια σπηλιά του Πηλίου και δίδασκε την ιατρική, με τις θεραπευτικές ιδιότητες των βοτάνων του βουνού, αλλά και το κυνήγι, την τέχνη του πολέμου και τη μουσική. Ήταν δάσκαλος πολλών ηρώων της ελληνικής μυθολογίας, όπως ο Αχιλλέας, ο Θησέας και ο Ιάσονας, ενώ κοντά του μεγάλωσε και ο Ασκληπιός, ο πρώτος γιατρός των ανθρώπων, που έμαθε από τον Χείρωνα τα μυστικά της θεραπείας για αρρώστιες και πληγές. Άλλωστε, το Πήλιο ήταν ξακουστό στην αρχαιότητα για τα βότανα και τα φυτά του, που θεράπευαν πολλές ασθένειες. Σε αντίθεση με τους περισσότερους Κενταύρους, ο Χείρωνας ήταν δίκαιος, σοφός, ενάρετος και φίλος των ανθρώπων. Κοντά στις Μηλιές δείχνουν μέχρι σήμερα τη σπηλιά που η παράδοση θέλει κατοικία του.

Ο μύθος τοποθετεί στο Πήλιο και τη Γιγαντομαχία: οι Γίγαντες θέλησαν να ξεριζώσουν το Πήλιο από τη θέση του και να το στήσουν πάνω στον Κίσσαβο, την αρχαία Όσσα, για να φτάσουν τους θεούς του Ολύμπου και να τους διώξουν από εκεί. Εδώ έγινε, κατά τον μύθο, και η Κενταυρομαχία, η μάχη των Κενταύρων με τους Λαπίθες για χάρη της ωραίας Ιπποδάμειας.

Στο Πήλιο έγιναν, κατά την παράδοση, και οι γάμοι του Πηλέα, βασιλιά των Μυρμιδόνων, με τη Νηρηίδα Θέτιδα, τους γονείς του ομηρικού Αχιλλέα, του ήρωα του Τρωικού πολέμου. Στο γαμήλιο τραπέζι η Έριδα, που δεν είχε καλεστεί, έριξε το «μήλον της έριδος» με την επιγραφή «τη καλλίστη» (στην ομορφότερη). Έτσι ξεκίνησε ο πρώτος «διαγωνισμός ομορφιάς» της μυθολογίας: ο Πάρης, πρίγκιπας της Τροίας και κριτής του, έδωσε το μήλο στην Αφροδίτη, εξοργίζοντας την Ήρα και την Αθηνά, και η διαμάχη αυτή έγινε η αφορμή για τον Τρωικό πόλεμο.

Οι θεοί του Ολύμπου φαίνεται πως είχαν διαλέξει το Πήλιο για την καλοκαιρινή τους διαμονή, ενώ στην κορυφή του βρισκόταν το αρχαίο ιερό του Ακραίου Δία. Εκεί ανέβαιναν οι κάτοικοι της περιοχής στα μέσα Ιουλίου, τις πιο ζεστές και ξερές μέρες του χρόνου, για να παρακαλέσουν τον Δία να στείλει λίγη βροχή.

Στην ευρύτερη περιοχή της Μαγνησίας τοποθετείται και ο μύθος της Αργοναυτικής εκστρατείας, πριν από περίπου 3.500 χρόνια σύμφωνα με την παράδοση. Ο χρησμός έλεγε ότι ο Πελίας, βασιλιάς της Ιωλκού, θα έχανε τον θρόνο του από τον «μονοσάνδαλο». Έτσι αποκαλούσαν τον Ιάσονα, που είχε χάσει το ένα του σανδάλι περνώντας τον χείμαρρο Άναυρο, στην περιοχή της Άλλης Μεριάς. Μόλις ο Πελίας τον είδε μπροστά του με ένα μόνο σανδάλι, φοβήθηκε και, για να τον ξεφορτωθεί, τον έστειλε σε ένα μακρινό ταξίδι ως την Κολχίδα, για να φέρει πίσω το Χρυσόμαλλο δέρας, σύμβολο πλούτου και ευημερίας, πιστεύοντας ότι δεν θα γύριζε ποτέ. Για το ταξίδι ναυπηγήθηκε η Αργώ, ένα πολύ γρήγορο και ελαφρύ πλοίο, έργο του ξακουστού ναυπηγού Άργου, με ξυλεία από το Πήλιο. Στην εκστρατεία, που ξεκίνησε από την αρχαία Ιωλκό, στην περιοχή του σημερινού Βόλου, πήραν μέρος μερικοί από τους μεγαλύτερους ήρωες της αρχαιότητας, όπως ο Ηρακλής. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, οι Αργοναύτες σταμάτησαν και σε μέρη του Πηλίου, όπως η Αργαλαστή και η Άφησσος, από την πηγή της οποίας πήραν νερό για το μακρύ τους ταξίδι.

Στα δάση του Πηλίου ζούσαν, τέλος, και οι Δρυάδες, οι νύμφες των δέντρων και των λιβαδιών. Ήταν νεαρές, πανέμορφες γυναικείες μορφές που ζούσαν στην άγρια φύση, μέσα σε σπηλιές, και τριγύριζαν στα βουνά. Όσο υπήρχε νερό ήταν χαρούμενες, γιατί έτσι ζούσαν τα φυτά, τα ζώα και οι άνθρωποι· όταν όμως οι πηγές στέρευαν, χάνονταν κι εκείνες.

Αρχαιότητα

Γύρω στο 294 π.Χ. ο βασιλιάς της Μακεδονίας Δημήτριος ο Πολιορκητής ίδρυσε τη Δημητριάδα, δίπλα στον σημερινό Βόλο. Η πόλη έγινε το κέντρο της ζωής των Μαγνήτων και σηματοδότησε μια νέα εποχή για την περιοχή του Πηλίου.

Στην περιοχή του Πηλίου έχουν καταγραφεί πολλές αρχαίες πόλεις και κώμες: το Αχίλλειον, στις παρυφές του Ανηλίου, που κατά την παράδοση το ίδρυσε ο ίδιος ο Αχιλλέας, η αρχαία Μεθώνη, λίγο έξω από τα Άνω Λεχώνια, η αρχαία Κορώπη, η Σπάλαυθρα στο Χόρτο και η Κασθαναία, στα ανοιχτά της οποίας μεγάλο μέρος του περσικού στόλου του Ξέρξη καταστράφηκε από θύελλα το 480 π.Χ. Από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαίας Μαγνησίας ήταν η Ολιζών, κοντά στη σημερινή Μηλίνα. Βασιλιάς της ήταν ο Φιλοκτήτης, που πολέμησε στην Τροία και είναι ο ήρωας της ομώνυμης τραγωδίας του Σοφοκλή.

Οι αρχαίοι ποιητές και συγγραφείς, ήδη από την εποχή του Ομήρου, έδωσαν στο Πήλιο πολλά επίθετα και τιμητικούς χαρακτηρισμούς: ο Όμηρος το λέει «εινοσίφυλλον», για τα φύλλα του που τρεμοπαίζουν στον αέρα, ενώ αποκαλείται επίσης «μέγα» για τη μεγαλοπρέπειά του, «πολυφάρμακον» για τα αμέτρητα θεραπευτικά βότανά του και «υλήεν» για την πλούσια ξυλεία του.

Βυζαντινά χρόνια

Στα πρώτα βυζαντινά χρόνια η Μαγνησία, όπως και ολόκληρη η Θεσσαλία, υπαγόταν διοικητικά στη Μακεδονία. Η περιοχή δέχτηκε επιδρομές από Γότθους και αργότερα από Σλάβους, που τη λεηλάτησαν, και το Πήλιο ερήμωσε· καμία πόλη του δεν μπόρεσε να αναπτυχθεί. Στους μέσους και ύστερους βυζαντινούς χρόνους, όμως, χτίστηκαν στο βουνό τόσα μοναστήρια και εγκαταστάθηκαν τόσοι μοναχοί, ώστε το Πήλιο έμοιαζε με μια μεγάλη μοναστική πολιτεία. Σημαντικό ρόλο έπαιξε η αρχοντική οικογένεια των Μαλιασηνών, που τον 13ο αιώνα ίδρυσε και προίκισε μοναστήρια στην περιοχή. Γύρω από αυτά τα μοναστήρια οργανώθηκαν αργότερα τα σημερινά πηλιορείτικα χωριά. Δυστυχώς, οι περισσότεροι από τους παλιούς ναούς δεν σώζονται· τη θέση τους πήραν μεγαλοπρεπείς μεταβυζαντινές εκκλησίες.

Στα ύστερα βυζαντινά χρόνια, κυρίως μετά τη Δ΄ Σταυροφορία (1204), κάποιες εύφορες περιοχές του Πηλίου, όπως τα Λεχώνια, πέρασαν σε χέρια Λατίνων και Βενετών. Σώζονται ακόμη ερείπια από περίπου είκοσι οχυρά που έχτισαν τότε ντόπιοι φεουδάρχες και Βενετοί για να προστατευτούν από τους πειρατές, τον φόβο και τον τρόμο των κατοίκων της εποχής.

Τουρκοκρατία

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ιδρύθηκαν και αναπτύχθηκαν τα σημερινά χωριά του Πηλίου. Η Μαγνησία πέρασε οριστικά στα χέρια των Οθωμανών το 1423. Οι κατακτητές δεν ενδιαφέρθηκαν για το ορεινό Πήλιο· εγκαταστάθηκαν στις πιο πλούσιες πεδινές και ημιορεινές περιοχές, όπως τα Λεχώνια και η Αργαλαστή, διώχνοντας τους ντόπιους. Έτσι, οι κατατρεγμένοι κάτοικοι, μαζί με πολλούς ραγιάδες που έφευγαν από την παραλιακή Θεσσαλία, την Εύβοια και τα νησιά του Αιγαίου, κατέφυγαν στα ορεινά για να βρουν ασφάλεια. Γύρω από τα παλιά μοναστήρια έστησαν οικισμούς, που αργότερα εξελίχθηκαν σε ξακουστά χωριά, όπως η Μακρινίτσα και η Ζαγορά. Οι Οθωμανοί παραχώρησαν προνόμια στα 24 χωριά του Πηλίου: τα 14 ήταν «βακούφια», δηλαδή ανήκαν σε θρησκευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύματα, και τα υπόλοιπα «χάσια», δηλαδή ιδιοκτησίες του σουλτάνου. Στα βακούφια, όπως η Αργαλαστή και η Μακρινίτσα, οι φόροι ήταν ελαφρύτεροι, γι’ αυτό και αναπτύχθηκαν περισσότερο οικονομικά. Αυτό δεν ήταν βέβαια κανόνας: η Ζαγορά, αν και «χάσι», γνώρισε μεγάλες δόξες χάρη στο εμπόριό της και στα χιλιοτραγουδισμένα «ζαγοριανά καράβια», που μετέφεραν προϊόντα σε όλη τη Μεσόγειο και ως την Ανατολή.

Από το 1750 περίπου ξεκίνησε για το Πήλιο μια περίοδος μεγάλης ακμής, οικονομικής και πνευματικής. Τα πηλιορείτικα προϊόντα ταξίδευαν σε όλη τη Μεσόγειο, ενώ στο βουνό έφταναν οι φιλελεύθερες ιδέες και το πνεύμα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, που προετοίμασαν το έδαφος για την Ελληνική Επανάσταση. Το Ελληνομουσείο της Ζαγοράς, όπου κατά την παράδοση μαθήτευσε ο Ρήγας Φεραίος, και η Σχολή των Μηλεών είναι μόνο δύο από τα δείγματα της πνευματικής ανάπτυξης του τόπου.

Η Επανάσταση στο Πήλιο

Τα χωριά του Πηλίου πήραν ενεργά μέρος στην Επανάσταση του 1821. Ο λόγιος Άνθιμος Γαζής κήρυξε την επανάσταση στις Μηλιές, στις 7 Μαΐου 1821, μετά τη λειτουργία στον ναό των Παμμεγίστων Ταξιαρχών. Μαζί του ήταν κι άλλοι Φιλικοί, καθώς και ντόπιοι καπετάνιοι, όπως ο Κυριάκος Βασδέκης. Η εξέγερση, που ξεκίνησε με την πολιορκία του κάστρου του Βόλου, πνίγηκε όμως στο αίμα από τα στρατεύματα του Μαχμούτ Πασά Δράμαλη.

Μετά το 1830 οι κάτοικοι του Πηλίου άρχισαν να κατεβαίνουν προς τα παράλια και να χτίζουν εκεί σπίτια. Το λιμάνι του Βόλου έγινε ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην ελεύθερη και την υπόδουλη Ελλάδα.

Οι Πηλιορείτες πήραν ενεργά μέρος και στις εξεγέρσεις του 1854 και του 1878, και το Πήλιο ελευθερώθηκε τελικά με την προσάρτηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα: ο ελληνικός στρατός μπήκε στον Βόλο στις 2 Νοεμβρίου 1881.

Νεότερα χρόνια και Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η δύσκολη πολιτική και οικονομική κατάσταση ανάγκασε πολλούς Πηλιορείτες να μεταναστεύσουν, κυρίως στην Αίγυπτο, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή. Εκεί μορφώθηκαν, πλούτισαν και έστειλαν μεγάλο μέρος του πλούτου τους πίσω στον τόπο τους, που γνώρισε ξανά μέρες ακμής. Πολλά πηλιορείτικα αρχοντικά χτίστηκαν τότε με χρήματα των Ελλήνων της Αιγύπτου και δίνουν μέχρι σήμερα ξεχωριστή αίγλη στην περιοχή.

Ούτε ο 20ός αιώνας έφερε ησυχία στο Πήλιο. Στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο οι κατακτητές κυριολεκτικά ρήμαξαν πολλά χωριά όπου είχε οργανωθεί αντίσταση, όπως η Ζαγορά, η Πορταριά και οι Μηλιές, και εκτέλεσαν πολλούς πατριώτες.

Η πιο τραγική περίπτωση είναι ίσως αυτή της Δράκειας, που χαρακτηρίστηκε «μαρτυρικό χωριό» μετά την εκτέλεση 118 κατοίκων από τους Γερμανούς στις 18 Δεκεμβρίου 1943. Στο χωριό υπάρχει σήμερα κενοτάφιο-μνημείο με τα ονόματα όλων των αδικοχαμένων.

Με προεδρικό διάταγμα του 1980, το λεγόμενο «Διάταγμα του Πηλίου», θεσπίστηκαν ειδικοί όροι δόμησης και τα πηλιορείτικα χωριά χαρακτηρίστηκαν παραδοσιακοί οικισμοί, χωρισμένοι σε ζώνες προστασίας.

Σήμερα το Πήλιο κρατά τον παραδοσιακό του χαρακτήρα και ταυτόχρονα βαδίζει με την εποχή. Είναι ένας από τους πιο αγαπημένους προορισμούς Ελλήνων και ξένων επισκεπτών όλες τις εποχές του χρόνου, και πολλά χωριά του έχουν γνωρίσει σημαντική τουριστική ανάπτυξη. Οι κάτοικοί του, περήφανοι για την ιστορία και τον πολιτισμό τους, υποδέχονται τους επισκέπτες και τους ξεναγούν με χαρά στον ευλογημένο τόπο τους.