Τέχνες & Γράμματα

Το Πήλιο δεν εντυπωσιάζει τον επισκέπτη μόνο με τα γραφικά του χωριά, την πλούσια βλάστηση και την ξεχωριστή αρχιτεκτονική του, αλλά και με τη μακρά του ιστορία στις τέχνες και τα γράμματα.

Στο βουνό των Κενταύρων ιδρύθηκαν μερικά από τα πιο φημισμένα σχολεία και βιβλιοθήκες της Ελλάδας, εδώ δούλεψαν σημαντικοί καλλιτέχνες και λαϊκοί ζωγράφοι, εδώ γεννήθηκαν πολλοί άνθρωποι που άφησαν το στίγμα τους και ευεργέτησαν τα χωριά τους. Γυρίζοντας τα πηλιορείτικα χωριά θα δείτε πόσα μουσεία φυλάνε αυτή την πολιτιστική παράδοση και πόσες εκδηλώσεις τέχνης και λόγου κρατούν ζωντανό τον τόπο.

Τα σχολεία του Πηλίου

Οι πρώτες εκπαιδευτικές προσπάθειες στο Πήλιο εντοπίζονται τον 17ο αιώνα, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, και είχαν στόχο να δώσουν στους υπόδουλους Έλληνες μια στοιχειώδη μόρφωση. Σε πολλά χωριά, όπως η Μακρινίτσα, ο Κισσός, ο Άγιος Λαυρέντιος και η Δράκεια, λειτουργούσαν μικρά σχολεία των «Κοινών Γραμμάτων», με δασκάλους μοναχούς και ιερείς, που κάλυπταν τις ανάγκες του κάθε χωριού. Ξεχώρισαν όμως η Ζαγορά και οι Μηλιές, που με τον καιρό έγιναν τα δύο μεγάλα εκπαιδευτικά κέντρα του Πηλίου. Εκεί λειτούργησαν ονομαστά σχολεία με εξαιρετικά προγράμματα σπουδών, που ανταποκρίνονταν στις αυξημένες μορφωτικές ανάγκες της εποχής, και τα δύο με αξιόλογες βιβλιοθήκες, γεμάτες σπάνια βιβλία και έγγραφα που στήριζαν τη διδασκαλία.

Το Ελληνομουσείο της Ζαγοράς

Ήδη από τον 17ο αιώνα λειτουργούσε στη Ζαγορά, στη συνοικία Σωτήρα, ένα μικρό σχολείο. Όσο όμως το χωριό μεγάλωνε, χρειάστηκε ένα σχολείο σε πιο κεντρικό σημείο, και έτσι το 1712 ιδρύθηκε ένα νέο σχολείο των «Κοινών Γραμμάτων» στον περίβολο της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Είναι γνωστό και ως Σχολείο του Ρήγα Φεραίου, γιατί σύμφωνα με την παράδοση εκεί μαθήτευσε ο Ρήγας, ο πρόδρομος της Ελληνικής Επανάστασης. Από το 1777 και μετά ανακαινίστηκε και αναβαθμίστηκε σε σχολή ανώτερης βαθμίδας, χάρη κυρίως σε δύο Ζαγοριανούς: τον πατριάρχη Καλλίνικο (αναφέρεται ως Καλλίνικος Γ΄ ή Δ΄) και τον έμπορο Ιωάννη Πρίγκο, που ζούσε στο Άμστερνταμ. Με τις προσπάθειες και τις δωρεές τους γεννήθηκε το «Ελληνομουσείο Ζαγοράς», όπως ονομάστηκε αργότερα, με μια βιβλιοθήκη που είχε σπάνια και ανεκτίμητα βιβλία, αλλά και πολλά σύγχρονα για την εποχή. Η σχολή απέκτησε μεγάλη φήμη για την ποιότητα της διδασκαλίας της, και σε αυτήν φοίτησαν σπουδαίοι λόγιοι, όπως ο Άνθιμος Γαζής και ο Γρηγόριος Κωνσταντάς.

Η Μηλιώτικη Σχολή

Οι τρεις μεγάλοι Διδάσκαλοι του Γένους από τις Μηλιές, ο Άνθιμος Γαζής, ο Γρηγόριος Κωνσταντάς και ο Δανιήλ Φιλιππίδης, κορυφαίες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, είχαν ένα κοινό όνειρο: να ιδρύσουν στη γενέτειρά τους ένα ανώτερο σχολείο με υψηλό επίπεδο σπουδών. Και οι τρεις είχαν ταξιδέψει πολύ και είχαν γνωρίσει στην Ευρώπη τις φιλελεύθερες ιδέες του Διαφωτισμού, τις οποίες ήθελαν να φέρουν στον τόπο τους, για να συμβάλουν στην πνευματική και πολιτιστική του αναγέννηση.

Την ίδια εποχή που στη Ζαγορά λειτουργούσε το Ελληνομουσείο, ο Φιλιππίδης και ο Γαζής βρίσκονταν στο εξωτερικό και με επιστολές τους παρακινούσαν τους συμπατριώτες τους να στηρίξουν το μεγαλόπνοο σχέδιο. Ο Γαζής, στην Ευρώπη, έπειθε φιλέλληνες και ομογενείς να βοηθήσουν οικονομικά και αγόραζε συνεχώς βιβλία, όργανα φυσικών επιστημών και χάρτες, τα οποία έστελνε στις Μηλιές. Στο μεταξύ, ο Κωνσταντάς, στις Μηλιές, οργάνωνε τη σχολή και επέβλεπε το χτίσιμο του κτιρίου της.

Το συμφωνητικό ίδρυσης της Μηλιώτικης Σχολής υπογράφηκε τον Ιούλιο του 1814 και η σχολή άρχισε επίσημα να λειτουργεί στις 6 Αυγούστου 1815. Σύντομα έγινε γνωστή για την ποιότητα της διδασκαλίας και τα πλούσια όργανα φυσικής και χημείας της. Το κτίριο είχε τέσσερις αίθουσες· η μία στέγαζε την ξακουστή βιβλιοθήκη «Ψυχής Άκος», δηλαδή «θεραπεία της ψυχής», με περίπου 4.000 βιβλία, ανάμεσά τους μερικά από τα σημαντικότερα έργα που κυκλοφορούσαν τότε στην Ευρώπη. Η σχολή λειτούργησε κανονικά μέχρι το 1821. Το επαναστατικό κίνημα του Γαζή και του Κωνσταντά στο Πήλιο όμως απέτυχε, και οι δυο τους αναγκάστηκαν να καταφύγουν στη νότια Ελλάδα, όπου η Επανάσταση συνεχιζόταν. Τα χρόνια εκείνα η σχολή υπέστη μεγάλες ζημιές και απώλειες. Ξαναλειτούργησε την περίοδο 1834–1844 με τον Γρηγόριο Κωνσταντά, αλλά με τον θάνατό του, το 1844, έκλεισε οριστικά. Το κτίριο στέγασε αργότερα το δημοτικό σχολείο των Μηλεών και καταστράφηκε ολοσχερώς από τους Γερμανούς το 1943.

Οι βιβλιοθήκες

Όπως είδαμε, τόσο το σχολείο της Ζαγοράς όσο και η σχολή των Μηλεών είχαν σημαντικές βιβλιοθήκες, που με τον πλούτο των βιβλίων και των σπάνιων εγγράφων τους ανέβασαν αποφασιστικά το επίπεδο της εκπαίδευσης. Η Βιβλιοθήκη της Ζαγοράς, που σήμερα βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του χωριού, ιδρύθηκε το 1762. Τα πρώτα της βιβλία τα έστειλε από το Άμστερνταμ ο Ιωάννης Πρίγκος, που θεωρείται ο ιδρυτής της, με τη συμβολή και του πατριάρχη Καλλίνικου. Η συλλογή της, με χιλιάδες τόμους, περιλαμβάνει πλούσιο και σπάνιο υλικό, ανάμεσά του χειρόγραφα και κώδικες.

Η άλλη μεγάλη βιβλιοθήκη του Πηλίου, η «Ψυχής Άκος» στις Μηλιές, ιδρύθηκε μαζί με τη Μηλιώτικη Σχολή και είχε σημαντική συλλογή βιβλίων για μαθητές και δασκάλους. Μετά τον θάνατο του Κωνσταντά και το κλείσιμο της σχολής, το 1844, έγινε προσπάθεια να σωθούν τα σπάνια βιβλία και όργανά της, που φυλάχτηκαν στη βιβλιοθήκη για να θυμίζουν το ένδοξο παρελθόν. Βιβλία που εξέδωσαν ο Γαζής, ο Φιλιππίδης και άλλοι εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, έργα θετικών και θεωρητικών επιστημών, λεξικά, χάρτες, άτλαντες και όργανα φυσικής και χημείας ήταν μέρος αυτής της τεράστιας συλλογής, που βοηθούσε τους μαθητές να μάθουν και να κατανοήσουν καλύτερα.

Λαϊκή ζωγραφική

Το Πήλιο άνθισε όχι μόνο στα γράμματα αλλά και στην τέχνη, κυρίως στη ζωγραφική. Αυτό το οφείλει σε μεγάλο βαθμό σε δύο ζωγράφους που βρέθηκαν εδώ και το στόλισαν με μεράκι και φαντασία: τον Ηπειρώτη αγιογράφο Ιωάννη Παγώνη και τον λαϊκό ζωγράφο από τη Μυτιλήνη Θεόφιλο Χατζημιχαήλ. Και οι δύο έφτασαν στο Πήλιο από διάφορες συγκυρίες, έζησαν για χρόνια στα χωριά του και διακόσμησαν, με τον δικό τους μοναδικό τρόπο, αρχοντικά, εκκλησίες, καφενεία και άλλους χώρους.

Πολύ πριν από αυτούς, πλούσιες τοιχογραφίες στόλιζαν τα πηλιορείτικα αρχοντικά. Υπήρχαν στις προσόψεις, κυρίως στη ζώνη ανάμεσα στη στέγη και στα παράθυρα του τελευταίου ορόφου, αλλά και στους εσωτερικούς χώρους του «καλού οντά», της σάλας υποδοχής, και του «δοξάτου». Στα τέλη του 19ου αιώνα η ζωγραφική ακολουθεί τα νεοκλασικά πρότυπα της εποχής, με θέματα από τη νεκρή φύση, τον φυτικό και ζωικό κόσμο και, σπανιότερα, από την ιστορία και τη μυθολογία.

Ο Ιωάννης Παγώνης ήρθε στο Πήλιο στις αρχές του 19ου αιώνα και κυριάρχησε στην καλλιτεχνική ζωή του βουνού για περίπου σαράντα χρόνια. Καταγόταν από τους Χιονάδες της Ηπείρου και ασχολήθηκε κυρίως με την αγιογράφηση ναών, αφήνοντας εντυπωσιακά έργα που θαυμάζουμε μέχρι σήμερα σε δεκάδες εκκλησίες του Πηλίου. Την τέχνη του τη δίδαξε στον δευτερότοκο γιο του, τον Αθανάσιο, που ζωγράφιζε κυρίως φορητές εικόνες.

Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, από τη Μυτιλήνη, ήρθε στο Πήλιο στα τέλη του 19ου αιώνα και έμεινε περίπου τριάντα χρόνια. Στο βουνό των Κενταύρων δούλεψε με μεράκι και έμπνευση και άφησε πολλά σημαντικά έργα: στο σπίτι του Γκέκα στον Άγιο Βλάσιο, στο ελαιοτριβείο του Βαραλή, στην οικία Κοντού στην Ανακασιά, στον νερόμυλο του Κοντογιάννη, στον φούρνο του Βελέντζα στην Άλλη Μεριά, σε καφενεία της Πορταριάς και της Μακρινίτσας και σε πολλά άλλα μέρη. Τα δύο σημαντικότερα σύνολα είναι η οικία Κοντού στην Ανακασιά, γνωστή σήμερα ως Μουσείο Θεόφιλου, και ο Φούρνος του Βελέντζα στην Άλλη Μεριά, που λειτουργούν και τα δύο ως επισκέψιμα μουσεία. Το πρώτο διασώζει ολοκληρωμένο ζωγραφικό πρόγραμμα του Θεόφιλου, χωρισμένο σε ζώνες, ενώ το δεύτερο κοσμείται με εννέα τοιχογραφίες του, οκτώ στο εσωτερικό και μία στην εξωτερική όψη του κτιρίου. Ο Θεόφιλος έφυγε οριστικά από το Πήλιο το 1927 και μαζί του έσβησε και η μόδα της ζωγραφικής διακόσμησης των σπιτιών της περιοχής.

Ο Θεόφιλος ήταν ιδιόρρυθμος άνθρωπος. Πλανόδιος ζωγράφος, φορούσε πάντα φουστανέλα και κάπα και φύλαγε τα σύνεργα της ζωγραφικής στο ζωνάρι του. Ζούσε για την τέχνη του και μέσα από αυτήν προσπαθούσε να αφηγηθεί τα κατορθώματα και τα μεγαλεία των Ελλήνων. Η παράξενη εμφάνισή του, μαζί με το ότι τραύλιζε, έκανε τόσο τους Βολιώτες όσο και τους συγγενείς του στη Μυτιλήνη να τον κοροϊδεύουν, και αυτός ο καημός τον συνόδευσε ως το τέλος. Η μεγάλη αναγνώριση ήρθε κυρίως μετά τον θάνατό του, το 1934.

Σημαντικές προσωπικότητες και μεγάλοι ευεργέτες

Εκτός από τους Διδασκάλους του Γένους Άνθιμο Γαζή, Γρηγόριο Κωνσταντά και Δανιήλ Φιλιππίδη και τους ζωγράφους Θεόφιλο Χατζημιχαήλ και Ιωάννη Παγώνη, στο Πήλιο γεννήθηκαν ή έδρασαν και πολλές άλλες σημαντικές προσωπικότητες από διάφορους χώρους.

Ένας από αυτούς ήταν ο ιστορικός Γιάννης Κορδάτος, που γεννήθηκε στη Ζαγορά και με την έρευνά του φώτισε την προέλευση των ονομάτων πολλών πηλιορείτικων χωριών. Ο γιατρός Δημήτριος Σαράτσης γεννήθηκε στον Άνω Βόλο και προσέφερε πολλά στη ζωή του Βόλου. Ο Νικόλαος Φιλάρετος, από το Προμύρι, έπαιξε σημαντικό ρόλο στις επαναστάσεις του 1821 και του 1854, και ο Κώστας Γαρέφης στις επαναστάσεις του 1854 και του 1878· μετά την ένωση της Θεσσαλίας με την Ελλάδα διετέλεσε δήμαρχος Μηλεών για δύο τετραετίες. Από τη Ζαγορά ήταν και ο λογοτέχνης Πέτρος Μάγνης, φιλολογικό ψευδώνυμο του Κωνσταντίνου Κωνσταντινίδη, που γεννήθηκε και μεγάλωσε εκεί.

Η Τσαγκαράδα ήταν από τα πιο τυχερά χωριά, αφού γνώρισε τις ευεργεσίες τριών μεγάλων δωρητών: του ομογενή Ν. Νανόπουλου, που δώρισε το κτίριο της Νανοπουλείου Σχολής, όπου λειτούργησε αρχικά Οικονομικό Γυμνάσιο· του Ιωάννη Καρτάλη, που δώρισε το Καρτάλειο Δημοτικό Σχολείο· και των αδελφών Αχιλλόπουλων, που ίδρυσαν την Αχιλλοπούλειο Εμπορική Σχολή, όπου σήμερα στεγάζεται το Ψηφιακό Μουσείο και Μουσείο Μινιατούρας.

Δύο σημαντικοί καλλιτέχνες έκαναν επίσης γνωστά τα χωριά όπου γεννήθηκαν. Ο γλύπτης και χαράκτης Νικόλας (Νικόλαος Παυλόπουλος), από τον Άγιο Γεώργιο Νηλείας, άφησε πλούσιο έργο και τιμήθηκε με πολλά βραβεία· στη γενέτειρά του λειτουργεί το Εικαστικό Μουσείο που φέρει το όνομά του, με σημαντικά έργα του. Ο Θανάσης Φάμπας, γλύπτης από τον Λαύκο, δώρισε έργα του, κυρίως γλυπτά από λευκό πηλιορείτικο μάρμαρο, που σήμερα εκτίθενται στο Φάμπειο Μουσείο, στο παλιό δημοτικό σχολείο του χωριού.

Τέλος, δεν θα μπορούσαμε να μην αναφέρουμε τον Ιταλό μηχανικό Εβαρίστο ντε Κίρικο, πατέρα του ζωγράφου Τζόρτζιο ντε Κίρικο, ο οποίος γεννήθηκε στον Βόλο. Ο Εβαρίστο σχεδίασε τη σιδηροδρομική γραμμή του Πηλίου, όπου κινείται το περίφημο τρενάκι, ο Μουτζούρης, και έτσι συνέβαλε πολύ στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του βουνού.

Μουσεία

Η άνθηση του Πηλίου στις τέχνες και τα γράμματα φαίνεται και σήμερα από τα πολλά μουσεία που μπορεί κανείς να επισκεφτεί. Ακολουθεί μια σύντομη λίστα, για να ξέρετε τι θα βρείτε και πού:

• Εικαστικό Μουσείο του γλύπτη Νικόλα, Άγιος Γεώργιος Νηλείας: μεγάλη συλλογή με τα πιο αντιπροσωπευτικά γλυπτά και χαρακτικά του Πηλιορείτη καλλιτέχνη Νικόλα Παυλόπουλου.
• Φούρνος Βελέντζα, Άλλη Μεριά: πέτρινο κτίσμα με εννέα υπέροχες τοιχογραφίες του Θεόφιλου, άριστα διατηρημένες μέχρι σήμερα.
• Μουσείο Θεόφιλου, Ανακασιά: στεγάζεται στην οικία Κοντού και διασώζει ολοκληρωμένο ζωγραφικό πρόγραμμα του Θεόφιλου.
• Μουσείο Αγγειοπλαστικής Κεραμικής «Ανετόπουλος», Λεχώνια: μεγάλη συλλογή από αγγεία και κεραμικά.
• Μουσείο Ελιάς και Λαδιού, Άνω Γατζέα: καλοσυντηρημένα αντικείμενα και εργαλεία για τη συλλογή, την επεξεργασία και το εμπόριο της ελιάς.
• Λαογραφικό Μουσείο Αγροτικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Δράκεια: πάνω από 140 εκθέματα από την αγροτική ζωή και τον πολιτισμό της Δράκειας και της γύρω περιοχής, στο αρχοντικό Τριανταφύλλου.
• Εκθετήριο Αγροτικής Οικονομίας και Παραδοσιακό Ελαιοτριβείο Χατζηγιάννη, Κατηχώρι: εκθέματα, αντικείμενα και φωτογραφίες για την οικοτεχνία και την τοπική αγροτική ιστορία· στο ελαιοτριβείο θα δείτε πώς έβγαινε το λάδι με τα παλιά, καλοδιατηρημένα μηχανήματα.
• Φάμπειο Μουσείο, Λαύκος: έργα του Λαυκιώτη γλύπτη Θανάση Φάμπα.
• Μουσείο Ραδιοφώνου «Αντώνης Ταβάνης», Λαύκος: από τα λίγα μουσεία ραδιοφώνου στην Ελλάδα, με μεγάλη συλλογή σπάνιων ραδιοφώνων, φωτογραφίες και ενημερωτικό υλικό.
• Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Ιστορίας Πηλίου, Μακρινίτσα: πλούσια λαογραφικά εκθέματα από όλο το Πήλιο, όπως οικιακά σκεύη, εργαλεία, βιβλία, κοσμήματα και φορεσιές.
• Τοπικό Μουσείο Μηλεών: λαογραφική συλλογή με αντικείμενα παραδοσιακών επαγγελμάτων, εργόχειρα και εικόνες.
• Ψηφιακό Μουσείο και Μουσείο Μινιατούρας, Τσαγκαράδα: λαογραφικά εκθέματα σε διαδραστική τρισδιάστατη μορφή και σε μινιατούρα.
• Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο, Πορταριά: μόνιμη έκθεση με φωτογραφίες, αντικείμενα, κειμήλια και φορεσιές που δείχνουν πώς ζούσαν παλιά οι κάτοικοι της περιοχής.
• Ναυτικό Μουσείο, Τρίκερι: εντυπωσιακές ναυτικές συλλογές στο αρχοντικό Κουτμάνη.
• Μουσείο Αγγελίνη, Χόρτο: λαογραφικό μουσείο με σπάνια εκθέματα της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τα μικρά μουσεία του Πηλίου έχουν συχνά περιορισμένο ωράριο, ειδικά εκτός καλοκαιριού, οπότε καλό είναι να ρωτάτε πριν πάτε.

Εκδηλώσεις

Εκτός από τα παραδοσιακά πανηγύρια που γίνονται σε κάθε χωριό για τη γιορτή του αγίου του ή άλλες θρησκευτικές γιορτές, με ζωντανή μουσική, χορό και καμιά φορά θεατρικές παραστάσεις, πολλά χωριά διοργανώνουν και πολιτιστικές εκδηλώσεις που προάγουν τις τέχνες και τα γράμματα.

Στον Άγιο Λαυρέντιο, κάθε καλοκαίρι, το «Μουσικό Χωριό» οργανώνει συναυλίες και εργαστήρια μουσικής. Πρόκειται για μια από τις πρώτες διεθνείς μουσικές κοινότητες στην Ελλάδα, που φέρνει στο χωριό καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο και του δίνει έναν ξεχωριστό χαρακτήρα.

Ο Λαύκος έχει γίνει γνωστός για τις «Μέρες Κιθάρας», καλοκαιρινές εκδηλώσεις με σεμινάρια και συναυλίες κλασικής κιθάρας, όπου έχουν συμμετάσχει κιθαρίστες και συνθέτες διεθνούς φήμης.

Στις Μηλιές ο Πολιτιστικός Σύλλογος διοργανώνει κάθε καλοκαίρι διάφορες εκδηλώσεις, ενώ στο Χόρτο το Κοινωφελές Πολιτιστικό Ίδρυμα «Γ. Αγγελίνης – Πία Χατζηνίκου» οργανώνει καλοκαιρινά σεμινάρια τέχνης διάρκειας δύο εβδομάδων. Στο υπαίθριο θέατρο «Αλώνι», έξω από τον Άγιο Γεώργιο Νηλείας, ανεβαίνουν κάθε χρόνο θεατρικές παραστάσεις και γίνονται συναυλίες. Τέλος, από το 2000 διοργανώνεται στο ανατολικό Πήλιο το Φεστιβάλ Πηλίου, με εκδηλώσεις τέχνης και λόγου, σεμινάρια μουσικής και θεατρικές παραστάσεις.