Ήθη & Έθιμα

Όπως σχεδόν κάθε γωνιά της Ελλάδας, έτσι και το Πήλιο έχει τη δική του πολιτιστική φυσιογνωμία, με ήθη και έθιμα που διατηρούνται ως σήμερα και μαγεύουν όποιον τα γνωρίσει.

Η λαϊκή ψυχή γέννησε και έθρεψε εδώ, μέσα στους αιώνες, μια ξεχωριστή παράδοση: όμορφους μύθους πλασμένους από την ντόπια φαντασία, παραμύθια, παροιμίες, δημοτικά τραγούδια και έθιμα. Παρακάτω θα γνωρίσετε μερικές από τις τελετουργίες και τις εκδηλώσεις που ζουν ακόμη στο Πήλιο, όπως ο παραδοσιακός πηλιορείτικος γάμος, έθιμα που συνδέονται με συγκεκριμένες γιορτές, αλλά και πολιτιστικές εκδηλώσεις που κρατούν ζωντανή αυτή την παράδοση, τη μοιράζονται με τους επισκέπτες και τη μεταδίδουν στις νεότερες γενιές.

Ο πηλιορείτικος γάμος

Γύρω από τους μεγάλους σταθμούς της ζωής, τη γέννηση, τη βάφτιση και τον γάμο, οι Πηλιορείτες έπλασαν μια σειρά από τελετουργικά έθιμα. Σε χωριά όπως η Πορταριά και το Τρίκερι αναβιώνει κάθε τόσο ο πηλιορείτικος γάμος, ένα από τα πιο γνωστά έθιμα του τόπου, με στιγμές μεγάλης λαογραφικής αξίας που ενθουσιάζουν τους επισκέπτες και ξυπνούν μνήμες στους ντόπιους. Η αναπαράσταση κρατά μέρες. Μια εβδομάδα πριν από τον γάμο, δύο-τρεις νέοι γυρίζουν στους δρόμους κρατώντας το φλάμπουρο, το γαμήλιο λάβαρο, και διαλαλούν το χαρμόσυνο νέο. Την Τετάρτη γίνονται τα «αλευρώματα» του γαμπρού και της νύφης και την Πέμπτη ζυμώνεται το γαμήλιο ψωμί. Την Παρασκευή η προίκα της νύφης εκτίθεται στο πατρικό της, στήνεται γλέντι με μουσική και οι συγγενείς καρφιτσώνουν χρήματα πάνω στα προικιά· έπειτα η προίκα μεταφέρεται στο καινούργιο σπίτι. Την παραμονή του γάμου γίνονται τα «σταυρόδειπνα», όπου γαμπρός και νύφη γλεντούν χωριστά, ο καθένας στο πατρικό του. Την Κυριακή γίνεται ο γάμος και ακολουθεί μεγάλο γλέντι στην πλατεία του χωριού με παραδοσιακή μουσική.

Στην αναβίωση του γάμου οι γυναίκες του χωριού φορούν εντυπωσιακές κεντημένες φορεσιές και τα τραγούδια συνοδεύονται από παραδοσιακά όργανα. Μερικά ακόμη έθιμα του πηλιορείτικου γάμου:

Το ξύρισμα του γαμπρού. Στο Πήλιο, όπως και σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, οι φίλοι ξυρίζουν ακόμη τον γαμπρό πριν από τον γάμο. Παλιά, αφού του σαπούνιζαν το πρόσωπο, έκαναν πως θα τον ξυρίσουν με τσεκούρι. Εκείνος, για να γλιτώσει, τους έταζε ένα τραπέζι. Αν η προσφορά δεν τους ικανοποιούσε, το τσεκούρι γινόταν πριόνι. Τα τάματα συνεχίζονταν ώσπου να μείνουν ευχαριστημένοι οι φίλοι, και μόνο τότε έπιανε δουλειά το κανονικό ξυράφι.

Οι μπράτιμοι ή βλάμηδες. Ο γαμπρός και η νύφη ορίζουν ο καθένας κάποιους εκλεκτούς φίλους ως μπράτιμους και μπρατίμισσες. Η παράδοση θέλει τον αριθμό τους μονό (3, 5 ή σπανιότερα 7, χωριστά για τη νύφη και για τον γαμπρό), για να πάει καλά ο γάμος. Οι νέοι φορούν μαντίλια στους ώμους, οι κοπέλες λουλούδια, και βοηθούν σε όλες τις ετοιμασίες. Ένας κανόνας: οι βλάμηδες και οι βλάμισσες πρέπει να είναι ανύπαντροι.

Τα παπούτσια της νύφης. Ενώ η νύφη στολίζεται, οι ανύπαντρες φίλες της παίρνουν το δεξί της γοβάκι και γράφουν από κάτω τα ονόματά τους. Λένε πως όποιο όνομα σβηστεί πρώτο ανήκει σε εκείνη που θα παντρευτεί πρώτη.

Τα κουφέτα του γάμου. Οι ανύπαντρες κοπέλες παίρνουν από την τσέπη του γαμπρού λίγα «διαβασμένα» κουφέτα και τα βάζουν το ίδιο βράδυ κάτω από το μαξιλάρι τους. Όποιον ονειρευτούν, αυτός θα είναι ο μελλοντικός τους άντρας.

Οι Μάηδες της Μακρινίτσας

Οι Μάηδες είναι ένα χορευτικό-θεατρικό έθιμο που πήρε το όνομά του από τον Μάιο, τον κατεξοχήν ανοιξιάτικο μήνα. Συμβολίζει την αναγέννηση της ζωής και της φύσης την άνοιξη και οι ρίζες του αναζητούνται στη διονυσιακή λατρεία. Παλιότερα γινόταν την Πρωτομαγιά· σήμερα παρουσιάζεται στην πλατεία της Μακρινίτσας, όπου οι νέοι του χωριού ντύνονται με παραδοσιακές στολές, στολίζονται με λουλούδια και υποδέχονται τον Μάη με χορούς και τραγούδια. Οι Μάηδες της Μακρινίτσας έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Ένας νέος υποδύεται τον Μάη: το σώμα του είναι σκεπασμένο με λουλούδια της εποχής, στο κεφάλι φοράει πολύχρωμο λουλουδένιο στεφάνι και στα χέρια κρατά το μαγιόξυλο. Γύρω του βρίσκονται οι ζεϊμπέκηδες, μασκαρεμένοι νέοι με κόκκινα γιλέκα και βράκες, φουντωτά φέσια και φαρδιά ζωνάρια με σπαθιά και πιστόλια. Οι ζεϊμπέκηδες ήταν άτακτοι πολεμιστές της δυτικής Μικράς Ασίας στα οθωμανικά χρόνια. Με τη συνοδεία λαϊκών οργάνων ο θίασος γυρίζει στα σπίτια του χωριού, χορεύει, τραγουδά και παίρνει τα καθιερωμένα κεράσματα. Στον θίασο συμμετέχουν ακόμη ο γενίτσαρος, αρχηγός της παρέας, το «κορίτσι» (κι αυτό άντρας μεταμφιεσμένος, συχνά με πλούσιο μουστάκι), ο χότζας, ο Τούρκος ιερωμένος, με φαρδιά κελεμπία και σαρίκι, ο γύφτος και η γύφτισσα με μουτζουρωμένα πρόσωπα και πόδια, ο γιατρός και άλλοι.

Στην κορύφωση της παράστασης κάποιος πειράζει άσεμνα το «κορίτσι» και ακολουθεί ένας «φόνος». Ο γιατρός προσπαθεί μάταια να σώσει τον νεκρό, ώσπου ο Μάης ακουμπά πάνω του ένα λουλούδι να το μυρίσει και, μέσα σε χορούς και τραγούδια, ο νεκρός ανασταίνεται.

Το έθιμο κρατά από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Με διακοπές στα δύσκολα χρόνια του 20ού αιώνα, αναβίωσε το 1957 και ξανά το 1976, και από τότε παρουσιάζεται σχεδόν κάθε χρόνο.

Ο Κλήδονας

Ο Κλήδονας έχει αναβιώσει στις Αφέτες και στον Άγιο Δημήτριο, γύρω από τη γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, στις 24 Ιουνίου. Είναι το έθιμο των κοριτσιών που θέλουν να μάθουν τη μοίρα και το «τυχερό» τους, με ρίζες στην αρχαιότητα. Την παραμονή, στις 23 Ιουνίου, οι ανύπαντρες κοπέλες μαζεύονται σε ένα σπίτι και μία από αυτές παίρνει μια κανάτα και πηγαίνει να τη γεμίσει στη βρύση του χωριού. Σε όλη τη διαδρομή, πηγαίνοντας και γυρίζοντας, δεν βγάζει λέξη, γιατί αν μιλήσει, ο Κλήδονας χάνει τη μαντική του δύναμη. Το «αμίλητο νερό» αδειάζεται σε ένα μπακίρι, ένα χάλκινο δοχείο, και κάθε κοπέλα ρίχνει μέσα κάτι δικό της, ένα δαχτυλίδι ή μια καρφίτσα: το «σημάδι» της. Το σκεπάζουν με κόκκινο πανί, το αφήνουν τη νύχτα στο ύπαιθρο και τραγουδούν γύρω του. Την επομένη, μετά τη θεία λειτουργία, το ξαναφέρνουν στο σπίτι τραγουδώντας: «Ανοίγουμι τα Κλήδουνα στου Αη-Γιαννιού τη χάρη, κι ό,τι είνι τυχηρό θα βγει του ριζικάρι». Ύστερα το ξεσκεπάζουν. Γύρω στέκονται ποιητάρισσες που απαγγέλλουν δίστιχα, τα ριζικάρια. Με κάθε δίστιχο μια κοπέλα βγάζει από το νερό ένα σημάδι και το σηκώνει ψηλά· σε όποια ανήκει το σημάδι, δική της είναι και η «προφητεία». Αυτό συνεχίζεται ώσπου να βγουν όλα τα σημάδια, κι αν το δίστιχο που της έλαχε δεν είναι καλό, η κοπέλα μάλλον δεν θα διεκδικήσει το σημάδι της.

Υπάρχει και μια άλλη παραλλαγή: μόλις οι κοπέλες γυρίσουν στο σπίτι, η καθεμία κρατά λίγο αμίλητο νερό στο στόμα της και τριγυρνά στη γειτονιά. Το πρώτο αντρικό όνομα που θα ακούσει θα είναι του άντρα που θα παντρευτεί.

Την αναπαράσταση του Κλήδονα συνοδεύουν παραδοσιακοί χοροί και η γιορτή κλείνει με το καθιερωμένο κάψιμο των μαγιάτικων στεφανιών.

Αποκριάτικα έθιμα

Και την Αποκριά το βουνό των Κενταύρων γεμίζει όμορφες, παραδοσιακές εκδηλώσεις. Ξεχωρίζουν οι Κουδουνάδες στη Δράκεια, την Κυριακή της Αποκριάς: αφού γυρίσουν τα σπίτια του χωριού, μαζεύονται στην πλατεία και γλεντούν μαζί με τους επισκέπτες με μουσική και χορό ως το πρωί. Μεγάλο ενδιαφέρον έχουν και οι αποκριάτικες εκδηλώσεις στην περιοχή της Αγριάς (πρώην δήμος Ιωλκού) και του Μουρεσίου, με την παρέλαση του καρναβαλιού, το γαϊτανάκι, το κάψιμο του καρνάβαλου και το πέταγμα του αερόστατου. Τέλος, στις Αφέτες γίνεται διαγωνισμός χαρταετού, ενώ στη Μακρινίτσα αναβιώνει το άναμμα της «Αφανούς».

Πανηγύρια και γιορτές

Κάθε χρόνο, στα περισσότερα χωριά του Πηλίου γίνονται πανηγύρια, φεστιβάλ και πολιτιστικές εκδηλώσεις που αναδεικνύουν το κάθε χωριό και του χαρίζουν κόσμο και ζωή. Στα «παγγύρια» οι ντόπιοι τιμούν τον άγιο του χωριού, αλλά δεν χάνουν και την ευκαιρία να δοκιμάσουν το τοπικό «οινόπνευμα», που φτιάχνει ιδιαίτερα το κέφι. Ο εύθυμος χαρακτήρας τους φαίνεται στους ξέφρενους χορούς με παραδοσιακή μουσική και τραγούδια, ενώ το φαγοπότι κρατά ως αργά. Τέτοια πανηγύρια θα βρείτε σχεδόν σε κάθε χωριό, κυρίως το καλοκαίρι.

Εκτός από τα πανηγύρια των αγίων, πολλά χωριά διοργανώνουν γιορτές για άλλες περιστάσεις ή για τα παραδοσιακά τους προϊόντα. Μία από αυτές είναι η γιορτή του τσίπουρου στο Κατηχώρι, όπου με παραδοσιακή μουσική και τραγούδια αναπαριστάνεται το βγάλσιμο του τσίπουρου, που στη συνέχεια δοκιμάζουν οι επισκέπτες. Κάτι ανάλογο γίνεται στους Σταγιάτες με τη γιορτή του λουκάνικου: αναπαριστάνεται η παρασκευή του και ύστερα το λουκάνικο σερβίρεται στους χωριανούς και στους επισκέπτες. Η γιορτή του κερασιού στον Άγιο Λαυρέντιο, η γιορτή του αχλαδιού στις Μηλιές, η γιορτή του μήλου στη Ζαγορά και η γιορτή του κάστανου στο Ξουρύχτι είναι μερικές ακόμη γιορτές που τιμούν τα τοπικά προϊόντα με μουσική, χορό και τραγούδι.

Ένα είναι σίγουρο: μη φύγετε από το Πήλιο χωρίς να ζήσετε ένα παραδοσιακό πανηγύρι.

Το σφάξιμο του νταουλιού

Παλιά, μόλις τελείωνε ένα ξέφρενο γλέντι, κάποιος από την παρέα έπαιρνε ένα μεγάλο μαχαίρι και «έσφαζε» το τεντωμένο δέρμα του νταουλιού. Γιατί; Δεν ήθελαν το όργανο που τους είχε διασκεδάσει τόσο να παίξει σε άλλο γλέντι, για άλλους.

Το πολιτιστικό καλοκαίρι

Κάθε καλοκαίρι οι δήμοι και οι πολιτιστικοί σύλλογοι του Πηλίου, με πιο γνωστές τις καλοκαιρινές εκδηλώσεις του Δήμου Ζαγοράς-Μουρεσίου, οργανώνουν πετυχημένες εκδηλώσεις, πολύ αγαπητές στους επισκέπτες, που αναδεικνύουν το πολιτιστικό παρελθόν και παρόν του Πηλίου. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει αναβιώσεις του πηλιορείτικου γάμου και παλιών πανηγυριών, θεατρικές παραστάσεις, εργαστήρια, εκθέσεις, συναυλίες και ανταμώματα χορευτικών συγκροτημάτων.

Έθιμα με τις βρύσες

Τέλος, το Πήλιο έχει και ιδιαίτερα έθιμα που σχετίζονται με τις δεκάδες βρύσες του. Το πιο γνωστό, που κρατιέται ακόμη, είναι το «φίλεμα της βρύσης», ανήμερα της Πρωτοχρονιάς. Εκείνο το πρωί οι κοπέλες πηγαίνουν στη βρύση και αφήνουν σπόρους σιταριού, φουντούκια, ένα κομμάτι κουλούρα και άλλα φιλέματα, για να την καλοπιάσουν, να την ευχαριστήσουν για το γάργαρο νερό που τους έδωσε όλη την προηγούμενη χρονιά και να ευχηθούν να μη στερέψει ποτέ.